Hürmüz Boğazı’ndaki jeopolitik gerilim küresel gübre arzını felç etti. Fiyatlar fırlarken, gıda enflasyonu ve kıtlık endişeleri dünya genelinde büyüyor.
Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ile Tahran’ın misillemeleri sonrası Hürmüz Boğazı’nı fiilen sevkiyata kapattı. Küresel gübre arzı bu durumla ciddi şekilde kısıtlandı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), tanker trafiğindeki yüzde 90 düşüşün küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğu uyarısında bulundu.
Enerji arzındaki darboğaz ve lojistik blokaj, gübre tesislerini üretim durdurmaya zorladı. Artan maliyetler, dünya genelinde yeni ve daha şiddetli bir gıda enflasyonu dalgasını tetikliyor. Gübre fiyatları, üretim maliyetlerinin büyük kısmını oluşturan doğal gaz fiyatlarına doğrudan bağımlı seyrediyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, doğal gaz yoğun gübre sanayisini doğrudan etkiledi. Körfez Bölgesi’ndeki doğal gaz tedarik zinciri bozuldu, bu da ham madde erişimini kısıtladı ve tesisleri operasyonel değişikliklere zorladı.
Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmeler nedeniyle gaz üretimini durdurduğunu açıkladı. Küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde de üretimi askıya aldı. Bu kesinti, Hindistan’da 3 ve Bangladeş’te 4 stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına neden oldu.
Emtia piyasaları, bozulan arz-talep dengesine fiyat artışlarıyla karşılık verdi. 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artışla 750 dolara ulaştı.
Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının mevcut seviyelerin iki katına çıkabileceği uyarısında bulundu. Fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceğini belirtti. Bu durum, küresel tarım sektörü için yönetilemez bir mali yük oluşturuyor.
Kpler, CRU ve Argus verileri, küresel gübre tedarik zincirinin merkez üssü Orta Doğu’da krizin derinleştiğini gösteriyor. Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları, küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük bir daralmaya yol açtığı tahmin ediliyor.
Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına geldi. Küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının doğrudan Körfez Bölgesi’nden sağlanması mevcut riskleri artırıyor.
Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz Boğazı üzerinden dağıtılması, bu geçit noktasındaki tıkanıklığın küresel ticaretin önemli bir bölümünü işlevsiz bırakma potansiyelini ortaya koyuyor. Yalnızca kısıtlı sayıda ülke bandıralı geminin geçişine izin verilmesi, lojistik maliyetlerini ve sürelerini doğrudan etkiliyor.
Kuzey Yarımküre’de şubat ortasından mayıs başına kadar süren kritik bahar ekimi sezonu, Hürmüz Boğazı krizinin en yoğun dönemine rastladı. ABD’de gübre stokları mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına geriledi. Bu durum, Amerikan çiftçilerini zorlu bir mali kararın eşiğine getirdi.
Üreticiler ya fahiş fiyatlar karşısında yüksek maliyetli tedarik riskini üstlenecek ya da yetersiz gübre kullanımı nedeniyle ciddi rekolte kaybına razı olacak. Her iki senaryo da küresel gıda fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşturacak ve gıda arzının daralmasına yol açacak.
2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı ile sarsılan küresel tedarik zinciri, Hürmüz Boğazı’ndaki yeni kısıtlamalarla kritik eşiğe ulaştı. Büyük ölçekli üreticiler, yükselen girdi maliyetleri ve lojistik blokaj nedeniyle ciddi rekolte kaybı riskiyle karşı karşıya kaldı.
Dünyanın en kalabalık ülkesi Hindistan, pirinç ve buğday üretiminin temel girdisi olan gübre ihtiyacının yüzde 40’ından fazlasını bu bölgeden karşılıyor.
Dünya soya fasulyesi arzının yüzde 60’ını karşılayan Brezilya, gübre tedarikinin yarısı için lojistik olarak tamamen Hürmüz Boğazı rotasına bağımlı durumda bulunuyor.
Ulusal enerji stoklarını koruma politikası kapsamında Bangladeş’te kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretim askıya alındı. Yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede tarımsal üretimin stratejik evresi olan “boro” pirinci ekim sezonu belirsizliğe sürüklendi. Enerji rasyonelleştirmesinin tarımsal rekolte üzerindeki olumsuz etkilerinden endişe ediliyor.
Gıda arzında kıta dışı kaynaklara bağımlı olan Afrika genelinde, özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin derinleşmesinden endişe ediliyor. Küresel gübre tedarik zincirindeki aksamalar, bölgedeki tarımsal verimliliği doğrudan etkileyerek mevcut insani krizleri tırmandırma riski taşıyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı ticaret koridorundaki aksamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Torero, bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 durmasının küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” teşkil ettiğini açıkladı.
Torero, krizin enerji boyutunu aşarak küresel tarımsal üretim zincirini felç etme noktasına geldiği uyarısını yaptı. Çatışmaların bugün sona ermesi durumunda bile maliyetlerin istikrara kavuşmasının 2 ila 3 ay sürebileceğini belirtti.
Mevcut tablonun bir iki hafta içinde normale dönmesi durumunda piyasaların bu durumu yaklaşık 3 ayda absorbe edebileceğini öngördü. Torero, krizin uzaması halinde gıda ve enerji tedariki üzerindeki baskının artacağını vurguladı.
Körfez Bölgesi’nin küresel gübre ticaretinin yüzde 30’unu, sülfür arzının ise yarısını karşıladığını belirten Torero, sevkiyatların durmasıyla mart ayının ilk haftasında üre fiyatlarının yüzde 28 arttığını kaydetti.
Yüksek gübre ve yakıt maliyetlerinin çiftçileri “çifte şok” ile vurduğunu ifade eden Torero, gübre kullanımındaki düşüşün buğday, pirinç ve mısır rekoltesinde dramatik gerilemelere yol açabileceği konusunda uluslararası toplumu acil eyleme çağırdı.
FAO öngörülerine göre, krizin sürmesi durumunda 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek.
Hollandalı çevre bilimci Jan Willem Erisman’ın çalışması, modern tarımda mineral gübrelerin kritik rolüne dikkat çekti. Araştırmaya göre, bir hektar ekilebilir araziden alınan verim 20. yüzyılın başına kıyasla iki katına çıktı.
Günümüzde dünya nüfusunun yüzde 48’i, gıda ihtiyacını mineral gübre kullanımıyla sağlanan bu verim artışına borçlu görünüyor. Bu durum, tedarik zincirindeki aksamaların doğrudan küresel bir gıda krizine dönüşme riskini kanıtlıyor.
Küresel piyasalardaki daralma, dev üreticilerin “iç piyasayı koruma” hamleleriyle derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, yerel üreticiyi korumak amacıyla amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar geçici olarak durdurdu. İhtiyaç halinde azotlu gübre ihracatına da ek kısıtlamalar getirilebileceğini açıkladı.
Küresel tedarikin yüzde 28’ini karşılayan Çin ise mart ortası itibarıyla azot-potasyum karışımlı gübreler ve belirli fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı. Pekin, bu hamlesini küresel darboğaz döneminde iç piyasayı izole etme ve gıda güvenliğini önceliklendirme stratejisi olarak değerlendiriyor.
Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki gübre fiyatlarının yükselmesi, 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı ile başlayan kesintilerin ardından küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına getirdi.
Yorum Yap